چکیده:
ساختارهای غیرمعمول در ساز کمانچه، از جملهکج بودن خرک نسبت به سیمها و کُنیک معکوس در قطر دسته ساز میتوانند با کمک علم آکوستیک و علوم دیگر علّتیابی شوند. در این مقاله با رجوع به بحث هارمونیکهای موجود در صدایِ تولیدشده از ساز و وجود پدیدهای به نام اینهارمونیسیتی سعی شده دلیل کجقراردادن خرک در سازهای قدیمی که تا امروز نیز بعضاً دیده میشود، روشن شود. اینهارمونیسیتی ناشی از خارجشدن فرکانس هارمونیکها از ضریب صحیح فرکانس پایه و افزایش آنهاست. در واقع این پدیده مختص سیمهای واقعی بوده و انحراف از وضعیت ارتعاش یک سیمِ ایدهآل مسبب ایجاد آن است. هر چه قطر سیم بیشتر باشد مقدار این پدیده نیز بیشتر بوده و هر چه طول مرتعش و کشش اعمالی به سیم بیشتر و سختی سیم کمتر شود مقدار آن نیز کاهش مییابد. از سوی دیگر سیستم شنوایی انسان و درک زیروبمی، موردیست که در ارتباط با پدیده مذکور مورد بررسی قرار گرفت. لازم به توضیح است سیستم شنوایی انسان شامل عوامل فیزیولوژیکی دستگاه شنوایی و سایکولوژیکی مغز در تشخیص زیروبمی صداهاست. در اینجا ارتباطی میان پدیده اینهارمونیسیتی و تأثیر آن در درک زیروبمی صدا برقرار شده است. بدین نحو که با وجود تشدید این پدیده در سیمهای قطورتر با کاهش طول مرتعشْ هنگام انگشتگذاری و به تبع آن افزایش فرکانسِ هارمونیکهای بالاتر، سیستم شنوایی نیز احساس زیرایی بیشتری داشته و بنابراین نوازنده برای اجرای یک فاصله صوتی مشخص بر روی سیمهای مختلف با فواصل طولی مختلفی روی سیمها مواجه خواهد شد. نتیجتاً با وجود این پدیده در سیمهای قدیمی لازم بوده خرک را در سمت سیمهای بم پایین آورده و عملاً با افزایش طول سیم این اختلاف را کم کنند. جهت رفع این مشکل تحوّلاتی در ساخت سیمهای جدید ایجاد شده است. بدین صورت که با بهکارگیری پوششهای فنری، چگالی در واحد طولِ سیم را با ثابت نگهداشتن قطر مرکزی افزایش و اثر قطر را که در فرمولهایِ مربوطه با توان چهار افزایش مییابد خنثی کردهاند. با این حساب با توجه به استفاده روزمره از سیمهای جدید و پیبردنِ تدریجی نوازندگان به این مسئله بنظر میرسد دیگر نیازی به وضعیت مذکور برای خرک نبوده و مشکل پیشین مرتفع شده است. لازم به ذکر است بیان نظر قطعی در رابطه با این موارد منوط به انجام آزمایشاتیست که به نمونههایی از آن در انتهای مقاله اشاره شده و مباحث پیش رو به منزلهی دیدگاه نظری در این حوزه است.
کلمات کلیدی: آکوستیک ساز کمانچه؛ سایکوآکوستیک؛ اینهارمونیسیتی؛ خرک؛ سیم.
نویسنده: سیاوش سحابی
منتشر شده در نهمین کنفرانس بینالمللی آکوستیک و ارتعاشات، دانشگاه علم و صنعت ایران
برای دانلود کامل این مقاله لطفاً به کانال تلگرامی آموزشگاه موسیقی سیاوش به آدرس t.me/siavashacademy مراجعه فرمایید.