چکیده:
فرضِ استمرار مبانی زیباییشناختی یا همان مبحث ملایمتها در رسالات موسیقی قدیم، علت تلاش برای یافتن اثرات این عوامل در موسیقی مرتبط با دورۀ قاجار در این پژوهش است. در این راستا موضوعات مربوط به اسباب تنافر که در تعیین ادوار موسیقی قدیم توسط صفیالدین و سپس پیروان او مطرح شد بهعنوان محور تحولاتِ درونساختاری دستگاه نوا در این پژوهش درنظر گرفته شده است. دستگاه نوا از ردیف میرزاعبدالله (به روایت نورعلی برومند) بهعنوان یکی از هفت دستگاه موسیقی ایرانی شناخته میشود. در این دستگاه گوشههای متنوعی وجود دارد که در برخی از آنها پردهگردانی رخ میدهد. همچنین بعضی از آنها دارای عناصر ریتمیک بوده و در میان دیگر گوشهها اجرا میشوند. آنچه مورد سؤال است دلیل ظهور چنین پردهگردانیهایی در این دستگاه است. در واقع معرف این پدیده ایجاد نتهای متغیر است که تاکنون منطق خاصی برای آنها در منابع ذکر نشده است. دیگر نکته مورد بحث در این مقاله، فرود میباشد. یکی از بخشهای اصلی هر گوشه وجود فرود پایانی آن است که تعیین دقیق آن بعضاً مشکل میباشد. در بررسیها، بر روی وجود اثر عوامل ریتمیک در تعیین این بخش نیز تمرکز شده است. یافتههای این پژوهش نشان میدهد تأثیر اسباب تنافر و حرکت بهسوی رفع آن، چه تنافری که در گام پایه وجود دارد و چه در طی تحولات گوشهها ایجاد میشود، نقش تعیینکنندهای در روند کلی دستگاه نوا و چیدمان گوشههای آن داراست. همچنین وجود عبارات ریتمیک در گوشهها در نشانهگذاری ابتدای جملۀ نزولیِ فرود، مؤثر بوده است. ازاینرو میتوان در تعریف این بخش از گوشه، مورداستفاده قرار گیرد. درنهایت باید گفت در بررسی دستگاه نوا نباید خاتمۀ دستگاه را گوشههای آن تصور کرد بلکه وجود رِنگ نستاری و رِنگ نوا بهعنوان عوامل تکمیلکنندۀ سیکل دستگاه، بازگشت به نت اصلیِ درآمد را بهعنوان خصوصیت اصلی نظام دستگاهی برآورده و آن را کامل میسازند.
کلیدواژگان: ردیف میرزاعبدالله، دستگاه نوا، اسباب تنافر، نتهای متغیر، گوشههای ریتمیک.
نویسنده: سیاوش سحابی
منتشرشده در مجله هنر موسیقی، شماره 181
برای دانلود کامل این مقاله لطفاً به کانال تلگرامی آموزشگاه موسیقی سیاوش به آدرس t.me/siavashacademy مراجعه فرمایید.