اکنون برای اثبات این مدعا یکی از گوشه های ضربی ردیف موسیقی ایران را که به نام «کرشمه» معروف است و در هر دستگاه نیز به صور گوناگون خودنمایی می کند را به صورتی که نوشته شده است نقل می کنیم و سپس آن را در ازمنه ایقاعی مخصوص خودش پیاده می کنیم تا شاید مورد توجه موسیقیدانان جوان قرار گیرد.
کرشمه در دستگاه ماهور، استنساخ از کتاب ردیف موسیقی ایران از انتشارات هنرهای زیبای کشور:
کرشمه ماهور: با ریتم 4 / 3 تئوری موسیقی غربی از کتاب «ردیف موسیقی ایران» همانطور که مشاهده می شود قطعه فوق زمانی نوشته شده است که سُنت ریتمیک موسیقی ایران به دست فراموشی سپرده شده بوده است.
توجه: سیاه نقطه دار آخرین میزان با وصل به چنگ میزان ماقبل آخر با احتساب یک ضرب سکوت اول قطعه در اعاده دور، یک سکون پنج ضربی خارج از طبیعت و روند قطعه به وجود می آورد که خود بهترین دلیل نوشتن قطعه در میزان سه ضربی متداوم است. و اما اگر قطعه فوق را در ازمنه ایقاعی مربوط به خودش بنویسیم یعنی یک فاصله صغری (تَنَنَن) از آخر دور ثقیل اول بکاهیم و بقیه را به صورت یک جمله ریتمیک برای قطعه کرشمه به کار بندیم آهنگی با ریتم اوریژینال و با حالتی بسیار زیبا به وجود خواهد آورد. برین مثال :
دور ثقیل اول با کسریِ میزان آخر :
دور ایقاعی ثقیل اول که با حذف میزان آخری و اعاده دور، بهترین الگوی ریتمیک کلاسیک کرشمه می باشد.
کرشمه با دور ایقاعی ثقیل اول (با تربیع حذفی) و اتانین: تَنَن، تَنَن، تَنَنَن، تَن.
در نوشتن کرشمه در ازمنه ایقاعی، ما فقط به جمله اول و آخر اکتفا کردیم لذا متذکر می شویم که در اول قطعه به علت اینکه ضربه ایقاعی شنیده می شود و سپس آهنگ،بنا بر قول عبدالقادر، چنین دُخولی را دُخول قبل می نامند.
بنابراین با نوشتن به طور کلی تمام کرشمه هائی که در ردیف موسیقی ایران چاپ هنرهای زیبای کشور در این دور ایقاعی است و با اوزان عروضی «مفاعلن فعلاتن» مطابقت دارد، می توان هر شعری را که بر وزن آن است، با آن تلفیق کرد. به عنوان مثال«تو هیچ عهد نبستی که عاقبت نشکستی» را معرفی می کنیم. ضمنا ًدر خاتمه، دیگر به یک میزان سه ضربی برخورد نمی شود که سبب نارسائی کادانس فینال1 گردد. ولی من در کتاب ردیف موسیقی ایران آهنگ دیگری که دارای ضرب باشد و از اصالت نیز برخوردار باشد به دست نیاوردم که بتوانم مثال دیگری را دلیل قرار دهم، شاید در ردیف ها یا یادداشت های قدیمی دیگر چنین آهنگ هایی مضبوط باشد. به هر جهت در حال حاضر اگر بخواهیم وجود پنهانی ازمنه ایقاعی را در آهنگ های قدیمی که هنوز متداول است احساس کنیم، باید به شهرها و محله های دوردست سفر کنیم و به قول «صفی الدّین» به میزان طبع سلیم مستقیم ازمنه ایقاعی را در آهنگ ها یا ترانه های فولکلوریک آنان احساس کرده و مورد مطالعه قرار دهیم.
_________________________________________
1.فرمولی است برای فرود به مایه آهنگ
منبع : گامهای گمشده (پژوهشی در مبانی و مفاهیم موسیقی ایران)
(صفحه 28-29)
نوشته: مرتضی حنّانه